- सोम डोटेल
भाद्र महिनाको मध्यतिर उत्तर-पश्चिमी मनसुन अझै थामिएको थिएन। पहाडी भेगमा पानी पर्नु कुनै नौलो कुरा थिएन, तर वि.सं. २०८३ को भाद्र १० गते भने रसुवावासीका लागि कुनै भयानक दुःस्वप्न भन्दा फरक भएन। गोसाइँकुण्डको आँगन, लाङटाङको काख र भोटेकोशीको तीरमा बसेका मानिसहरूका लागि त्यो दिन केवल एउटा मिति मात्र रहेन; त्यो त जिन्दगीभर कहिल्यै नमेटिने एउटा अमिट र कारुणिक घाउ बनेर इतिहासको पानामा कोरियो।
पहिलो दृश्य: विपत्तिको पूर्वाभास
भाद्र ९ गते साँझदेखि नै आकाश कालो बादलले ढाकेको थियो। पहाडका चुचुराहरू कुहिरोभित्र बिलाएका थिए। धुन्चे, स्याफ्रुबेँसी, र लाङटाङ उपत्यकातिर परेको अविरल वर्षाले गाउँलेहरूमा चिसो पसेको थियो। “यस्तो पानी त मैले जिन्दगीमा देखेको थिएन,” धुन्चेका ८२ वर्षीय वृद्ध कामी तामाङले ढोकाको डिलमा बसेर नातिलाई भनेका थिए। उहाँका अनुभवी आँखाले पहाडको चाल बुझिसकेका थिए। पहाडहरू भिजेर भारी भइसकेका थिए, र भोटेकोशीको गर्जन अरू दिनभन्दा फरक, अलि बढी भयानक सुनिएको थियो।
भाद्र १० गतेको बिहान झिसमिसेमै आकाश फाटेन, बरु झन्-झन् अँध्यारो हुँदै गयो। मानो खन्याएजस्तो पानी परिरहेको थियो। मानिसहरू आफ्ना घरभित्रै आगोको धूनवरिपरि बसेर चिया पिउँदै थिए। गाउँका साना-तिना खोलाहरू उर्लेर आएका थिए। तर असली विपत्ति भने उच्च पहाडी भेगमा पाकिरहेको थियो।
त्यो विनाशकारी क्षण: बिहानको १०:१५ बजे
बिहानको १० बजेको थियो। स्याफ्रुबेँसीको एउटा सानो होटेलमा पर्यटकहरू र स्थानीय मानिसहरू तातो चियाको चुस्की लिँदै वर्षा रोकियोस् भन्ने प्रार्थना गरिरहेका थिए। एक्कासि, माथिल्लो पहाडबाट एउटा यस्तो आवाज आयो, जुन कुनै चट्याङको वा मेघ गर्जनको थिएन। त्यो त पहाडै फुटेर खसेको जस्तो, पृथ्वीको गर्भबाट निस्किएको गहिरो र डरलाग्दो गर्जन थियो।
गोसाइँकुण्ड जाने पदमार्गको माथिल्लो भागमा रहेको ठूलो पहाडी चट्टान, हप्ताौंदेखिको अविरल वर्षाले भिजेर थामिन नसकी एकैपटक खस्यो। त्यो केवल सामान्य पहिरो मात्र थिएन, त्यसले आफूसँगै हजारौँ टन माटो, ठूला-ठूला चट्टान, र रुखहरू सोहोर्दै ल्याएको थियो। पहिरोले तल रहेको त्रिशूली र भोटेकोशीको दोभान नजिकैको नदीको बहावलाई केही मिनेटका लागि पूर्ण रूपमा थुनिदियो।
स्थानीय युवा पेम्बाले त्यो दृश्य आफ्नै आँखाले देखेका थिए। “हामीले हेर्दाहेर्दै माथिको डाँडो सरेर तल आयो। धुलो र पानीको ठूलो बाफ हावामा उड्यो। त्यसपछिको केही सेकेन्ड त संसार नै स्तब्ध भएजस्तो भयो,” पेम्बा पछि त्यो क्षण सम्झँदै भन्छन्।
नदी थुनिएको केही मिनेटभित्रै माथि जDमा भएको पानीको विशाल ताल बन्यो। अनि जब त्यो कृत्रिम बाँध फुट्यो, रसुवाले कहिल्यै नदेखेको फुटेको बाढी (Flash Flood) को ताण्डव सुरु भयो।
विनाशको ताण्डव
नदीको फुटेको बाढीले बाटोमा परेका सबै कुरालाई तिनको अस्तित्व नै मेटिने गरी सोहोरेर लगेयो। स्याफ्रुबेँसीका पुराना काठका घरहरू, भर्खरै बनेका पक्का ढलानका भवनहरू, जलविद्युत् आयोजनाका ठूला मेसिनहरू, र वर्षौँ पुराना पुलहरू छिनभरमै सलाईका बट्टाजस्तै बगे।
सडक किनारमा पारिएका गाडीहरू कसैले खेलौना फालेजस्तै नदीको धमिलो धमिलो धमिलो पानीमा डुब्दै बगेर गए। सडक सञ्जाल पूरै विच्छेद भयो। धुन्चे र स्याफ्रुबेँसी जोड्ने पासाङ ल्हामु राजमार्गका ठाउँ-ठाउँमा १०० मिटरसम्मका सडकका टुक्राहरू पहिरोले तानेर त्रिशूलीमा खसालिदियो।
सबैभन्दा हृदयविदारक दृश्य त तब देखियो जब एउटा सिङ्गो बस्ती पहिरोको चपेटामा पर्यो। स्याफ्रुबेँसी नजिकैको सानो तामाङ बस्तीमा १३ वटा घरहरू थिए। बिहानको समय भएकाले धेरैजसो मानिसहरू घरभित्रै थिए। पहिरो यति छिटो आयो कि मानिसहरूलाई भाग्ने मौकासम्म मिलेन। आमाहरूले आफ्ना बालबच्चालाई काखमा च्यापेर चिच्याउने समय पनि पाएनन्। सेकेन्डभरमै त्यो सम्पूर्ण बस्ती पहिरोको लेदो र विशाल चट्टानहरूमुनि पुरियो।
रोदन, पुकार र असीम क्षतिको रात
भाद्र १० गतेको दिउँसोभरि रसुवा शोक र चीत्कारमा डुब्यो। पानी अझै रोकिएको थिएन। टेलिफोनका टावरहरू ढलेका थिए, बिजुलीका पोलहरू बगेका थिए। बाहिरी संसारसँग रसुवाको सम्पर्क पूरै विच्छेद भयो।
गाउँका जीवित बचेका मानिसहरू, जो आफैँ त्रासले काँपिरहेका थिए, आफ्ना आफन्तहरूलाई बचाउन हिलो र ढुङ्गामा नाङ्गो हातले खोस्रिन थाले। “मेरो छोरा माथि नै थियो, मेरो नातिनी खोइ?” भन्दै ६० वर्षकी डोल्मा आमा चिच्याइरहेकी थिइन्। उहाँको आँसु वर्षाको पानीसँगै मिसिएर सोझै हिलोमा बगिरहेको थियो। तर उहाँको पुकार सुन्ने त्यहाँ कोही थिएन; चारैतिर केवल नदीको गर्जन र पहिरोको त्रास मात्रै थियो।
साँझ पर्दै जाँदा अवस्था अझ भयानक भयो। बिजुली नभएकाले सिङ्गो जिल्ला अँध्यारोमा डूब्यो। मानिसहरू खुला चौरमा, पानीमै भिजेर, प्लास्टिकको पालमुनि ओत लागेर बसे। कसैलाई भोकको प्रवाह थिएन, कसैलाई तिर्खाको। सबैका आँखा आफ्ना हराइरहेका प्रियजनहरूको बाटो हेरिरहेका थिए। त्यो रात रसुवाका लागि समय अडिएजस्तै भयो। प्रत्येक मिनेट एउटा युग जत्तिकै लामो लागिरहेको थियो।
उद्धारको कठिन प्रयास
भाद्र ११ गते बिहान, वर्षा केही थामियो। बाहिरी विश्वलाई रसुवामा भएको यो महाविपत्तिको खबर ढिलो गरी मात्र मिल्यो, किनकि सञ्चार र यातायातका सबै माध्यम ठप्प थिए। खबर पाउनासाथ नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, र सशस्त्र प्रहरी बलका टोलीहरू उद्धारका लागि परिचालन भए। तर बाटो पूरै ध्वस्त भएकाले उद्धार टोलीलाई पैदल नै पुग्नुपर्ने बाध्यता थियो।
मौसम अझै पूर्ण रूपमा सफा नभएकाले हेलिकप्टर उडानमा ठूलो चुनौती थियो। तैपनि साहसी पाइलटहरूले जोखिम मोलेर काठमाडौँ र पोखराबाट उद्धार हेलिकप्टरहरू रसुवातर्फ उडाए।
पहिरोस्थलमा दृश्य हेरिनसक्नु थियो। जहाँ हिजोसम्म घरहरू थिए, हाँसो र खुसी थियो, त्यहाँ आज केवल माटो, ढुङ्गा र हिलोको विशाल थुपारो मात्र बाँकी थियो। उद्धारकर्मीहरूले अत्याधुनिक उपकरण र सुनिफिङ कुकुरहरूको सहयोगमा पहिरोमुनि पुरिएकाहरूको खोजी सुरु गरे।
हिलोबाट एकपछि अर्को गर्दै शवहरू निकालिन थालियो। कुनै आमाले बच्चालाई अङ्कमाल गरेकै अवस्थामा मृत भेटिएका दृश्यहरूले कठोरभन्दा कठोर उद्धारकर्मीहरूको आँखा पनि रसायो। धेरै मानिसहरू घाइते अवस्थामा भेटिए, जसलाई तत्कालै हेलिकप्टरमार्फत काठमाडौँका अस्पतालहरूमा उपचारका लागि लगियो।
मानवीय संवेदना र आत्मीयता पनि देखियो
यो ठूलो विपत्तिको अँध्यारोबीच केही यस्ता प्रकाशका किरणहरू पनि देखिए, जसले मानवता अझै जीवित छ भन्ने प्रमाणित गरे।
गाउँका युवाहरू, जसका आफ्नै घरहरू बगेका थिए, तिनीहरूले आफ्ना व्यक्तिगत दुःखेसो बिर्सेर अरूको ज्यान बचाउन रातदिन खटिए। छिमेकी गाउँका मानिसहरूले आफ्नो ओत र खाद्यान्न विपद्मा परेकाहरूलाई बाँडे। “हामीसँग जे छ, सबै मिलेर खाउँला, तर यो विपत्तिमा कोही पनि एक्लो छैन,” धुन्चेका स्थानीय युवा समाजले सामूहिक भान्सा (Community Kitchen) सुरु गर्दै भनेका थिए।
देशभरिबाट रसुवाका लागि राहतका हातहरू उठे। काठमाडौँ, पोखरा, चितवन र देशका विभिन्न भागबाट कपडा, औषधि, र खाद्यान्न बोकेका गाडीहरू नुवाकोटसम्म पुगे र त्यहाँबाट मानिसहरूले आफ्नै पीठ्युँमा बोकेर राहत सामग्री रसुवाका दुर्गम गाउँहरूसम्म पुर्याए।
विपत्तिपछिको उजाड रसुवा र पुनर्निर्माणको चुनौती
विपत्तिको केही हप्तापछि जब बाढी र पहिरोको प्रकोप अलि शान्त भयो, रसुवाको अनुहार पूरै फेरिइसकेको थियो। तथ्याङ्कहरू आउन थाले— दर्जनौँ मानिसहरूले ज्यान गुमाएका थिए, सयौँ मानिसहरू घरबारविहीन भएका थिए, र अर्बौँ रुपैयाँको पूर्वाधार नष्ट भएको थियो। भोटेकोशीको किनारमा रहेका साना-तिना पर्यटकीय होटेलहरू, जसले सयौँलाई रोजगार दिएका थिए, तिनीहरूको नामोनिसान बाँकी थिएन।
लाङटाङ र गोसाइँकुण्ड जाने पदमार्गहरू ध्वस्त भएकाले रसुवाको पर्यटन उद्योग पूरै ठप्प भयो। स्थानीय बासिन्दाका लागि यो केवल धनजनको क्षति मात्र थिएन, यो त तिनको भविष्य र जीविकोपार्जनमाथि परेको ठूलो बज्रपात थियो।
तर, मानिसको चेतना र जिउने अदम्य इच्छाशक्तिलाई कुनै पनि प्राकृतिक विपत्तिले पूर्ण रूपमा दबाउन सक्दैन। कालो बादलपछि सधैँ घाम झुल्किन्छ भनेझैँ, रसुवावासीहरूले पनि बिस्तारै आफ्ना आँसु पुछे। तिनीहरूले आफ्ना मृत आफन्तहरूको सम्झनामा दीप प्रज्वलन गरे र फेरि नयाँ जीवन सुरु गर्ने सङ्कल्प गरे।
सरकार, स्थानीय निकाय, र गैरसरकारी संस्थाहरूको सहयोगमा पुनर्निर्माणका कामहरू सुरु भए। नयाँ र सुरक्षित ठाउँमा एकीकृत बस्तीहरू बसाल्ने योजनाहरू बनाइए। भत्केका सडक र पुलहरूको पुनरुत्थानको काम तीव्र पारियो। पहाडका भित्ताहरूमा पहिरो रोक्न जैविक इन्जिनियरिङ (Bio-engineering) को प्रयोग गर्न थालियो।
निष्कर्ष: प्रकृतिले दिएको चेतावनी र यसबाट सिक्नु पर्ने पाठ
२०८३ भाद्र १० गतेको रसुवाको विपत्ति केवल एउटा दुखद घटना मात्र थिएन, यो प्रकृतिले मानवजातिलाई दिएको एउटा गम्भीर चेतावनी पनि थियो। डोजर चलाएर जथाभावी पहाड खन्ने, वातावरणको विनाश गर्ने, र नदीको प्राकृतिक बहावलाई थिच्ने मानवीय गतिविधिहरूले यस्ता विपत्तिहरूलाई अझ निम्त्याउँछन् भन्ने पाठ यसले सिकायो।
आज, त्यो घटना घटेको धेरै समय भइसकेको छ। रसुवा बिस्तारै पुरानै लयमा फर्किँदैछ। स्याफ्रुबेँसीमा फेरि नयाँ घरहरू बनेका छन्, गोसाइँकुण्ड र लाङटाङ जाने पदयात्रीहरूको चहलपहल फेरि सुरु भएको छ। भोटेकोशी अझै पनि बगिरहेकै छ, तर यसको गर्जन सुन्दा स्थानीयवासीहरू अझै पनि एकपटक झस्किन्छन्।
भाद्र १० को त्यो कालो दिनमा ज्यान गुमाएका निर्दोष आत्माहरूको सम्झनामा टोखा र स्याफ्रुबेँसीको दोभानमा एउटा सानो स्मृति पार्क बनाइएको छ। त्यहाँ खोपिएका नामहरूले सधैँ मानिसहरूलाई प्रकृतिको शक्ति, जीवनको क्षणभङ्गुरता, र विपत्तिमा एक-अर्कालाई दिइने सहाराको महत्त्व सम्झाइरहनेछन्। रसुवाले आफ्नो इतिहासमा धेरै घाउहरू सह्यो, तर तिनै घाउहरूलाई शक्तिमा बदलेर यो हिमाली जिल्ला आज फेरि टाउको उठाएर मुस्कुराउन खोज्दैछ।
