काठमाडौँ । कार्तिक शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिबोधनी एकादशी आज देशभर भगवान् विष्णुको पूजाआराधना तथा तुलसीको विवाह गरी धुमधामका साथ मनाइँदैछ । प्रबोधिनी एकादशी र ‘ठूली एकादशी’ का नामले समेत परिचित आजको दिन घरआँगनमा रोपिएका तुलसीको विधिपूर्वक विवाह गर्ने धार्मिक परम्परा रहेको छ ।
आजको दिन तुलसीको मठलाई गोबर र माटोले लिपपोत गरी सेतो, रातो र पहेंलो वस्त्र तथा फूलमालाले सिँगार्नुका साथै विष्णुको प्रतीक लिङ्गो गाडेर विशेष पूजा गरिन्छ । आषाढ शुक्ल एकादशी (हरिशयनी) का दिन आ–आफ्नो घरमा रोपिएको तुलसीलाई आज मठ सिँगारेर भगवान् विष्णुका अर्का रूप पिपलसँग विवाह गरिदिने प्रचलन रहिआएको छ ।
देवउठनी एकादशी र माङ्गलिक कार्यको सुरुवात आषाढ शुक्ल एकादशीका दिनदेखि चार महिनासम्म क्षीर सागरमा सुतेका भगवान् विष्णु आजकै दिन योगनिद्राबाट जाग्ने धार्मिक विश्वास छ । भगवान् विष्णु निद्राबाट ब्युँझिने दिन भएकाले आजको दिनलाई ‘देवउठनी एकादशी’ पनि भनिन्छ ।
विष्णु सुतेका बेला कुनै पनि माङ्गलिक कार्य गर्नुहुँदैन भन्ने शास्त्रीय मान्यताका आधारमा चतुर्मासभरि रोकिएका विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश लगायतका शुभ कार्यहरू आजैका दिनबाट पुनः सुरु हुन्छन् । भोलिपल्ट द्वादशीका दिन तुलसीको विशेष पूजनसँगै चतुर्मासभरि विष्णुको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिएको तुलसीको विसर्जन गरिन्छ ।
व्रत विधि, पितृ तर्पण र धार्मिक महत्त्व हरिबोधनी एकादशीका दिन व्रतालुहरूले उपवास बसी फलाहारका रूपमा पिँडालु र सखरखण्ड ग्रहण गर्ने गर्दछन् । आज श्रीहरिलाई जगाएपछि षोडशोपचार विधिले पूजा गरी विभिन्न फलफूल तथा नैवेद्य अर्पण गरिन्छ । यस दिन रातभरि जाग्राम बसी हरिनाम सङ्कीर्तन गर्नाले भगवान् विष्णु प्रसन्न हुने विश्वास छ ।
यसका साथै, आज दिवङ्गत पितृहरूको नाममा खोलामा फूल तार्ने प्रचलन समेत रहेको छ । हातमा फूल लिएर ‘पितृभ्यः स्वधा नमः’ मन्त्र उच्चारण गर्दै एकादशी व्रतको पुण्य पितृहरूलाई समर्पण गर्दा पितृहरू प्रसन्न भई परिवारमा शान्ति, समृद्धि र आशीर्वाद मिल्ने शास्त्रमा वर्णन गरिएको छ ।
पद्मपुराणको उत्तरखण्डमा वर्णित एकादशी माहात्म्यका अनुसार हरिबोधनी एकादशीको विधिवत् व्रत लिनाले एक हजार अश्वमेध यज्ञ तथा सय राजसूय यज्ञ गरे बराबरको फल प्राप्त हुने, समस्त पाप नष्ट भई मरणोपरान्त वैकुण्ठ लोक प्राप्त हुने धार्मिक मान्यता रहेको छ ।














