सुनकोशी – मरिन डाभईभर्सनः २६ परिवारका १ सय १६ जना विस्थापित हुने

• रूद्रबहादुर खड्का

जेठ ३, सिन्धुली । राष्ट्रिय गौरवको आयोजना सुनकोशी–मरिन डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना निर्माणका लागि २६ घरपरिवारका १ सय १६ जना विस्थापित हुने भएका छन् । आयोजनाका अनुसार सिन्धुलीतर्फ २० र रामेछाप तर्फका ६ परिवारलाई स्थानान्तरण गर्नुपरेको हो ।

यसबाहेक जम्मा ४५ दशमलव ४६ हेक्टर जमिन अधिग्रहण गरिएको छ भने ५२ वटा घरगोठ विस्थापित हुने भएका छन् । यी सबैका लागि आयोजनाले जम्मा ८५ करोड रुपैयाँ खर्च लाग्ने अनुमान गरिएको छ । यद्यपि आयोजनाका कारण बीपी हाइवेको ९ सय मिटर सडक सार्नुपर्ने जनाइएको छ ।

सुनकोशी नदीमा करिब ३० मिटर अग्लो र १ सय ५८ मिटर लामो बाँध निर्माणको काम भइरहेको छ । यससँगै दोलखाबाट बगेर आउने तामाकोशी नदीतर्फ ६ दशमलव २ किलोमिटर परसम्म पानी जम्छ । यस्तै सुनकोशीतर्फ २ किलोमिटरभन्दा लामो क्षेत्रमा पानी जम्छ । यससँगै त्यस क्षेत्रमा ठुलो ड्याम बन्ने र पर्यटन क्षेत्र चलायमान बन्ने आयोजनाको विश्वास छ । तर, यसको आधिकारिक अध्ययन भने भइसकेको छैन । आयोजना प्रमुख मित्र बरालले भने, “अहिले गढी र खुर्कोट क्षेत्र भारतीय पर्यटकले भरिभराउ छन् । सुनकोशीमा ड्याम बनेपछि त्यस क्षेत्रमा पर्यटन पूर्वाधारमा लगानी हुनेछ । ‘भारतको विहार र उत्तर प्रदेशका पर्यटक केन्द्रमा रहे पनि धेरै चहलपहल बढ्नेछ,” बरालले बताए, “अहिले नै अंग्रेजलाई नेपालीले हराएको ठाउँ गढी हेर्न आउने भारतीय लगायत अन्य देशका मानिसहरु ओइरो लागेको छ ।”

सुनकोशी–मरिन डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजनाको सुरुङ ‘ब्रेकथ्रु’ सम्पन्न भइसकेपनि आयोजना निर्माणको काम धेरै बाँकी छ । जसमध्ये पहिलो चरणको सुरुङ मात्रै खनेर सकिएको हो । ‘ब्रेकथ्रु’ भए पनि अहिले नै सुरुङमा पानी हाल्न मिल्दैन । “सुरुङलाई वारपार मात्रै गरिएको हो,” आयोजना प्रमुख बरालले भने, “यो सुरुङको कूल कामको ९० प्रतिशत मात्रै हो ।” वारपार छेडिएसँगै अब सुरुङलाई एक्स–रे गरिन्छ । जुन बाँकी १० प्रतिशत काम भित्र पर्छ ।

बरालका अनुसार अब १३ दशमलव ३ किलोमिटर लामो सुरुङमा ‘ग्राउन्ड पेनिट्रेसन राडार सर्भे’ गरिन्छ । यसो गर्दा सुरुङ भित्रको भौगोलिक बनावटबारे जानकारी मिल्छ । एक्स–रे गरेपछि सुरुङको कुन क्षेत्रमा पानीको कति प्रेसर पर्दा चुहावट र क्षति हुन्छ भन्ने जानकारी मिल्छ । यसपछि पानीले क्षति पु¥याउने सुरुङको कमजोर क्षेत्रमा ‘केमिकल’ र ‘सिमेन्ट’मार्फत ‘ट्रिटमेन्ट’ गरिन्छ । यो चरणको ‘ट्रिटमेन्ट’बाट पनि कमजोर क्षेत्र मजबुत बनेन भने ‘ड्रेन ट्रिटमेन्ट’ गर्नुपर्छ ।

यसपछि चुहावट हुने कमजोर भूभाग मजबुत बन्छ र सुरुङ भित्र पानी चुहावट हुँदैन । यी नै कामहरू सुरुङको सम्पन्न हुन बाँकी १० प्रतिशत कामको सूचीमा पर्छन् ।
आयोजनाले निर्माणको कामलाई चार चरणमा विभाजित गरेको छ । सुरुङ खन्ने र यसमा पानी हाल्ने गरी निर्माण गर्नु पहिलो चरणमा पर्छ । यसपछि पानी जम्मा गर्ने ब्यारेज र पारवहाउस निर्माणको काम दोस्रो चरणमा छन् ।

तेस्रो चरणमा ३१ मेगावाटभन्दा बढी बिजुली उत्पादन र चौथो चरणमा उत्पादित विद्युत्लाई राष्ट्रिय प्रशारणलाइनमा जोड्न ४४ किलोमिटर लामो प्रशारणलाइन निर्माण पर्छ । र, उत्पादित बिजुली नवलपुरको सब स्टेसनमा जोडिन्छ । यसपछि आयोजनाको पूर्ण निर्माण सकिन्छ र पूर्णरुपमा आर्थिक गतिविधिमा केन्द्रित हुन्छ । हालसम्म सम्पूर्ण आयोजनाको कूल भौतिक प्रगति भने ३० प्रतिशत छ ।
सुरुवातमा ४६ अर्ब १२ करोड रुपैयाँको लागत अनुमान गरिए पनि निर्माण सकिँदासम्म लागत अनुमान बढेर ४९ अर्ब ४२ करोड पुगेको छ । सिँचाइसहित बिजुलीसमेत उत्पादन हुने भएकाले यो आयोजनालाई बहुउद्देश्यीय भनिएको हो । बिजुली उत्पादनबाट वार्षिक १ अर्ब ५५ करोड रुपैयाँ आम्दानी हुनेछ । कृषि क्षेत्र र बिजुली गरी वर्षमा आयोजनाबाट ११ अर्ब ८५ करोड रुपैयाँको योगदान अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष रूपमा दिने बताइन्छ । यसबाहेक, सुरुङबाट लगिने सुनकोशीको ६७ क्यूमेक पानीमध्ये ३ क्यूमेक पानी खानका लागि छुट्याउने गरी अध्ययन भइरहेको छ ।

२०८४ असोजमा निर्माण सक्ने लक्ष्य लिइएको आयोजनाको शिलान्यास २०७७ साल फागुन २० गते भएको थियो । त्यसयता आयोजनाको कूल भौतिक प्रगति ३० प्रतिशत भइसकेको छ भने वित्तीय प्रगति २८ प्रतिशत छ । यो ४९ अर्ब ४२ करोडमध्ये १३ अर्ब ६८ करोड खर्च भइसकेको हो ।
चालू वर्षमा भौतिक प्रगति १२५ प्रतिशत र वित्तीय प्रगति ९२ प्रतिशत छ । ‘चालू वर्षलाई छुट्याइएको रकम नपुगेपछि अर्थ मन्त्रालयमा १ अर्ब ४० करोड बजेट माग गरिएको छ,’ आयोजना प्रमुखले भने । निर्माणकर्ता चिनियाँ कम्पनीले ३६ प्रतिशत घटेर सुरुङको निर्माण ठेक्का पाएको थियो । १५ अर्ब ५९ करोड लागत अनुमान गरिएको सुरुङ खन्ने काम चिनियाँ कम्पनीले १० अर्ब ५ करोडमा ठेक्का लिएको थियो ।

सुरुङ खन्ने काम सकिए पनि आयोजनाको ब्यारेजको काम अघि बढेको छैन । सुरुङ खन्ने काम चुनौतीपूर्ण भएकाले ब्यारेजको काम सुरु नगरेको आयोजना बताउँछ । भेरी–बबई डाइभर्सनको सुरुङ चुरेमा मात्रै खनिएको थियो । तर, सुनकोशी मरिनमा चुरेसँगै महाभारत पर्वत शृखलामा पनि सुरुङ खन्नुपर्ने थियो । सोहीकारण दुई फरक भौगोलिक क्षेत्रमा सुरुङ खन्दा असफल भएमा ब्यारेजको लगानी खेर जाने भएकाले निर्माण अघि नबढेको बराल बताउँछन् ।

यसबाहेक बिजुली उत्पादनको जिम्मेवारी पाएको पटेल इन्डिया र रमन जेभीले काममा ढिलाइ गरिरहेका छन् । १२ अर्ब ४ करोड रुपैयाँ लागतको बिजुली उत्पादन परियोजनाको ३२ प्रतिशत मात्रै भौतिक प्रगति छ । सम्झौताअनुसार २०८४ साल असारसम्ममा बिजुली उत्पादनतर्फको काम सक्नुपर्ने हुन्छ । तर, ठेकेदार कम्पनीको कामको अहिलेको गतिअनुसार तोकिएको मितिमा काम सक्न गाह्रो पर्छ ।